up basic education class 5 sanskrit¹
१. पाठ का लाइन-टू-लाइन हिन्दी अनुवाद
चन्द्रशेखरआजाद: महान् राष्ट्रभक्त: आसीत्।
चन्द्रशेखर आजाद एक महान देशभक्त थे।
अस्य जन्म मध्यप्रदेशस्य भाँवराग्रामे (वर्तमाने चन्द्रशेखर-आजादनगरे) अभवत्।
इनका जन्म मध्यप्रदेश के भाँवरा गाँव (वर्तमान में चन्द्रशेखर आजाद नगर) में हुआ था।
तस्य पिता श्रीसीताराम: माता च श्रीमती जगरानीदेवी आस्ताम्।
इनके पिता श्री सीताराम और माता श्रीमती जगरानी देवी थे।
आचार्यनरेन्द्रदेव: काशीविद्यापीठे तस्य अध्ययनव्यवस्थां अकरोत्।
आचार्य नरेन्द्रदेव ने काशी विद्यापीठ में उनके अध्ययन (पढ़ाई) की व्यवस्था की।
विद्यापीठस्य छात्रै: सह असहयोगान्दोलने सम्मिलित: अभवत्।
विद्यापीठ के छात्रों के साथ वे असहयोग आन्दोलन में शामिल हुए।
स: त्रिवर्णं ध्वजं नीत्वा ‘जयतु महात्मा गान्धी’ ‘जयतु भारतमाता’ इति घोषयन् न्यायाधीशस्य सम्मुखे उपस्थित: अभवत्।
वे तिरंगा झण्डा लेकर ‘महात्मा गांधी की जय’ और ‘भारत माता की जय’ का उद्घोष करते हुए न्यायाधीश के सामने उपस्थित हुए।
न्यायाधीश: तम् अपृच्छत् तव नाम किम्? स: उत्तरं दत्तवान् – मम नाम ‘आजाद:’ इति।
न्यायाधीश ने उनसे पूछा— तुम्हारा नाम क्या है? उन्होंने उत्तर दिया— मेरा नाम ‘आजाद’ है।
क्रुद्ध: न्यायाधीश: तस्मै पञ्चदशकशाघातदण्डं दत्तवान्।
क्रोधित होकर न्यायाधीश ने उन्हें पन्द्रह कोड़ों की सजा दी।
भारतमातु: जयकारं कुर्वन् ब्रिटिशसाम्राज्यस्य विनाशाय दृढ़प्रतिज्ञाम् अकरोत्।
भारत माता की जय-जयकार करते हुए उन्होंने ब्रिटिश साम्राज्य के विनाश की दृढ़ प्रतिज्ञा की।
आजाद: प्रयागराजस्य अल्फ्रेडपार्कनाम्नि उद्याने आंग्लरक्षिभि: परित:।
आजाद प्रयागराज के अल्फ्रेड पार्क नामक उद्यान में अंग्रेजी सैनिकों (पुलिस) द्वारा घेर लिए गए।
आरक्षकाणां गुलिकावृष्टिं दृष्टवा स: अपि गुलिकाप्रहारम् आरभत।
सैनिकों द्वारा गोलियों की वर्षा को देखकर उन्होंने भी गोलियाँ चलाना शुरू कर दिया।
यदा तस्य पार्श्वे एका गुलिका अवशिष्टा तदा स: आत्मानम् एव हतवान्।
जब उनके पास एक ही गोली बची, तब उन्होंने स्वयं को ही मार लिया।
एवं स: आजीवनम् आजाद: आसीत्। देशस्य स्वतन्त्रतायै मृत: अपि स: अमर: अभवत्।
इस प्रकार वे जीवनभर आजाद ही रहे। देश की स्वतंत्रता के लिए शहीद होकर भी वे अमर हो गए।
२. कठिन शब्दों के अर्थ (शब्दाथी:)
- तस्मात्: उनसे
- त्रिवर्णं ध्वजम्: तिरंगे ध्वज (झण्डे) को
- घोषयन्: चिल्लाते हुए (घोषणा करते हुए)
- पञ्चदशकशाघातदण्डम्: १५ कोड़े मारने का दण्ड
- दत्तवान्: दिया
- आंग्लरक्षिभिः: अंग्रेज सैनिकों के द्वारा
- गुलिकावृष्टिम्: गोलियों की वर्षा को
- आत्मानम्: स्वयं को
- सम्मिलितः: भाग लिया (शामिल हुआ)
३. अभ्यास के प्रश्नों के उत्तर
१. एकपदेन उत्तरत (एक शब्द में उत्तर दें):
(क) महान् राष्ट्रभक्त: क: आसीत् ? — चन्द्रशेखरआजाद:
(ख) स: कस्मिन् आन्दोलने सम्मिलित: अभवत् ? — असहयोगान्दोलने
(ग) आजादस्य मातु: नाम किम् आसीत् ? — श्रीमती जगरानीदेवी
(घ) स: कस्य विनाशाय दृढ़प्रतिज्ञाम् अकरोत् ? — ब्रिटिशसाम्राज्यस्य
(ङ) चन्द्रशेखरआजाद: उद्याने कै: परित: ? — आंग्लरक्षिभि:
२. सत्यासत्य कथनों को लिखें (‘आम्’ या ‘न’):
(क) चन्द्रशेखरस्य जन्म बिहार-प्रदेशे अभवत्। — न (मध्य प्रदेश में हुआ था)
(ख) आजाद: ब्रिटिशसाम्राज्यस्य विनाशाय दृढ़प्रतिज्ञाम् अकरोत्। — आम्
(ग) आंग्ल-आरक्षक: चन्द्रशेखरं हतवान्। — न (उन्होंने स्वयं को गोली मारी थी)
(घ) स: असहयोगान्दोलने सम्मिलित: अभवत्। — आम्
३. उदाहरणानुसारं परिवर्तयत (विभक्ति परिवर्तन):
यथा— ग्राम: – ग्रामे | नगरम् – नगरे
- विद्यालय: — विद्यालये
- प्रदेश: — प्रदेशे
- देश: — देशे
- वृक्ष: — वृक्षे
- कार्यालय: — कार्यालये
- उद्यानम् — उद्याने
- जीवनम् — जीवने
- विद्यापीठम् — विद्यापीठे
- गृहम् — गृहे
- पुस्तकम् — पुस्तके
४. वाक्यानि पूरयत (खाली स्थान भरें):
(क) चन्द्रशेखरस्य जन्म मध्यप्रदेशस्य भाँवरा ग्रामे अभवत्।
(ख) आजादस्य पितु: नाम श्रीसीताराम: आसीत्।
(ग) विद्यापीठस्य छात्रै: सह असहयोगान्दोलने सम्मिलित: अभवत्।
(घ) देशस्य स्वतन्त्रतायै मृत: अपि स: अमर: अभवत्।
चन्द्रशेखरआजाद: (संस्कृत पाठ)
आचार्यनरेन्द्रदेव: काशीविद्यापीठे तस्य अध्ययनव्यवस्थां अकरोत्। विद्यापीठस्य छात्रै: सह असहयोगान्दोलने सम्मिलित: अभवत्। स: त्रिवर्णं ध्वजं नीत्वा ‘जयतु महात्मा गान्धी’ ‘जयतु भारतमाता’ इति घोषयन् न्यायाधीश्य सम्मुखे उपस्थित: अभवत्।
न्यायाधीश: तम् अपृच्छत् तव नाम किम्? स: उत्तरं दत्तवान्- मम नाम ‘आजाद:’ इति। क्रुद्ध: न्यायाधीश: तस्मै पञ्चदशपशाघातदण्डं दत्तवान्। भारतमातु: जयकारं कुर्वन् ब्रिटिशसाम्राज्यस्य विनाशाय दृढप्रतिज्ञाम् अकरोत्।
आजाद: प्रयागराजस्य अल्फ्रेडपार्कनाम्नि उद्याने आंग्लरक्षिभि: परित:। आरक्षकानां गुलिकावृष्टिं दृष्ट्वा स: अपि गुलिकाप्रहारम् आरभत। यदा तस्य पार्श्वे एका गुलिका अवशिष्टा तदा स: आत्मानम् एव हतवान्। एवं स: आजीवनम् आजाद: आसीत्।
हिंदी उच्चारण (Pronunciation Help):
1. चन्द्रशेखरआजाद: (चन्द्र-शेखर-आजाद-ह)
2. आसीत् (आ-सीत)
3. भाँवराग्रामे (भाँवरा-ग्रामे)
4. पञ्चदशपशाघातदण्डं (पंच-दश-कशा-घात-दण्डम)
5. गुलिकावृष्टिं (गुलिका-वृष्टिम)
[…] Sanskrit Subodh CLASS 5 Lesson19 CHANDR SHEKHAR AAZAD […]